Fort Pannerden



Het ontwerp


Een ‘Fort op den Hoofddam van Pannerden’ is in 1819 ontworpen door Kap. Ing. J.C. Ninaber

in opdracht van generaal Kraijenhoff, als onderdeel van diens plan voor het Oostelijk frontier:

een fort ter afsluiting van de Rijnarmen.

 

Dit plan kwam niet tot uitvoering en in 1860,naar aanleiding van het rapport van het ‘Comité van Defensie’,

werd het fort in het verdedigingssysteem opgenomen.

 

 

Bij de begroting van 1863 werden de eerste uitgaven ervoor toegestaan, maar de aanleg werd verscheidene jaren

door Waterstaat tegengehouden, vanwege rivierkundige bezwaren.

Inmiddels was al aan de eis van een technisch beter splitsingspunt voor waterverdeling en stroomverbetering voldaan,

door het leggen van een dam, een zogenaamd ‘schephoofd’.


Oorspronkelijk ging men uit van een totaal ander soort Fort omgeven door een natte gracht.

Het Fort zou  in eerste instantie ook op de plaats van de Sterreschans gebouwd  gaan worden



Ontwerptekening uit 1863


Uiteindelijk is gekozen voor onderstaand ontwerp:



Ontwerp Fort op de hoofddam bij Pannerden.


De bouw

  

Het fort op de hoofddam bij Pannerden wordt gebouwd tussen 1869 en 1871 voor een bedrag van welgeteld 489.950 gulden.

 Het is een sperfort, een zelfstandig, naar alle zijden verdedigbaar fort.

 

De functie van dit sperfort is te voorkomen dat de vijand de Rijn afdamt, waardoor de nieuwe Hollandse waterlinie droogvalt

en de vijand het land kan intrekken.

 

Verder moet het fort de scheepvaart op de grote rivieren beheersen en troepen kunnen legeren.

Het complex is enorm groot 75 bij 70 meter. Het gebouw heeft 124 onderaardse ruimten,

de muren zijn plaatselijk 2,60 meter dik en in het hoofdgebouw zijn de plafonds,

bestaande uit drie lagen baksteen, zeker 80 cm dik.



Dwarsdoorsnede sperfort

 

 

De verbouw

  

In de jaren 1885-1890 werd het bolwerk verbeterd en werden de hoger gelegen Rijn- en Waalbatterijen aangelegd.

Na deze verbouwing sprak men van een pantserfort.



Het aanbrengen van pantserplaten tijdens de modernisering van het fort (1885-1890)

 

Eerste wereldoorlog

 

Tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) is het fort volledig bemand geweest.

Er is toen een ‘semi-natte gracht’ gegraven aan de westzijde van het fort.



 Soldaten bij Fort Pannerden tijdens de Eerste Wereldoorlog

 

 

 Ingang brug tijdens de mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog

 

 

 Officieren gestationeerd op het Fort Pannerden tijdens de mobilisatie van de Eerste Wereldoorlog

 

 

Tussen de twee oorlogen

 

Na de oorlog werd het fort, vanwege bezuinigingen bij defensie slechts enkele weken per jaar gebruikt voor oefeningen.

Nadat het fort in 1926 ‘van geen klasse’ verklaard was, werden het luchtafweergeschut en de zoeklichten

verplaatst naar elders. Er bleven vier kanonnen staan.

Dit zijn zeer specifieke kanonnen, omdat ze door een zeer klein schietgat kunnen schieten.

 

 

In 1939 werd met het oog op een dreigende oorlog de verdedigbaarheid van het Bijlands kanaal onderzocht.

Om de positie van het fort te versterken werden 7 kazematten, ook wel stekelvarkens genoemd, om het fort gezet.

De vier kanonnen stonden er nog, maar er bleken nog maar 5 kogels voor te zijn.

De kanonnen werden verschroot en één werd naar Hoek van Holland overgebracht. Het staat nu bij Fort Hoek van Holland.

 In 1940 werden 2 zware mitrailleurs van de marine in het fort gezet.

 


 

Het kanon dat nu bij Fort "Hoek van Holland"  staat

 

 

Tweede Wereldoorlog

 

10 mei 1940 : het fort is ingesloten door Duitse troepen.

 

Om te voorkomen, dat de Duitsers in de rug van de vesting de rivier overwippen, zijn aan de binnenzijde

van de dijken langs Waal en Pannerdensch Kanaal met planken en graszoden mitrailleur posten ingericht.

Terwijl venijnig prikkeldraad langs de rivieroevers is uitgerold.



 Luchtfoto Fort Pannerden in prikkeldraadversperring

 

 

Er wordt de hele dag en nacht met man en macht geprobeerd de Duitsers de  overgang over het water te verhinderen.

De volgende dag, zaterdag 11 mei, wordt de toestand zorgwekkend.

 Om 08.00 uur openen plotseling zes Duitse vliegtuigen een moorddadig mitrailleurvuur op het Pannerdense bolwerk.

 De fortbezetting schiet terug, waarbij een soldaat van de in de buurt varende kanonneerboot Hr. Ms. ‘Braga',  krachtig optreedt.

 De man heeft met de meegenomen zware mitrailleur bovenop het fort postgevat.

 

Met ware doodsverachting vuurt hij van daaruit op de aanstormende toestellen.

Zelfs weet hij één ervan tot dalen te dwingen.

Overigens raakt er niemand in het fort gewond tijdens de beschietingen

En ook niet tijdens de gevechten daarna, al mocht dit allemaal niet baten

Zaterdag 11 mei om 19.30 uur geeft de bezetting van het fort zich over.



In 1943 waren de Duitsers nog even terug op het Fort.

  

Na de Tweede Wereldoorlog

 

Alles wat kon dienen als bouwmateriaal is uit het fort gesloopt t.b.v. de wederopbouw.

Veel materiaal is nu nog terug te vinden in de omgeving, verwerkt in schuren of kippenhokken.

 

Het fort deed nog een aantal jaren dienst als veilige opslagplaats voor gevonden explosieven uit de Betuwe.

Toen het niet meer voor militaire doeleinden werd gebruikt is het door het

Ministerie van Defensie overgedragen aan het Ministerie van Financiën (Domeinen).

In 1969 werd Fort Pannerden erkend als nationaal monument en kreeg het zo een beschermde status.



 Luchtfoto van Fort Pannerden ergens in de jaren '60

  

Van 1965 tot 1988 is het bolwerk door de Dienst der Domeinen beheerd.

Vervolgens ging het bezit over naar Staatsbosbeheer.

 

Het fort wordt in 1988 overgedragen aan Staatsbosbeheer.

Deze heeft het direct voor een periode van 50 jaar in erfpacht gegeven aan Stichting Fort Pannerden.

Deze Stichting wilde in het fort een museum voor Munitie en Ballistiek en een informatiepunt huisvesten.

 In 1989 was het renovatieplan klaar, waarvoor 1,2 miljoen gulden subsidie werd verleend door het Rijk.

 

De renovatie

 

De renovatie is gestart in 1993, maar het liep al snel mis met de verstandhouding tussen stichting en gemeente.

 

De kostenbeheersing bleek moeilijk doordat de verantwoorde restauratie die de stichting voor ogen had

door de aannemers niet was begroot.

 

De renovatie kwam stil te liggen en de Rijksdienst van Monumentenzorg trok de subsidie terug.

 Later is geprobeerd door middel van andere subsidiebronnen de renovatie toch vlot te trekken, maar dat is nooit doorgezet.

 

Zeven jaar lang lag het fort als een groene bult in het landschap, terwijl gemeente en stichting een weg zochten

om met het fort aan de slag te gaan.

 

 2000-2008


In juni 2000 is het fort door een groep krakers ‘veroverd’.

 

Hun uitgangspunt was dat het zonde is het fort teloor te laten gaan.

Na een spraakmakende ontruiming met tanks van de landmacht .

 

In het najaar van 2006 en de daaropvolgende herkraak van het fort, zijn de krakers beheerders geworden

na een overeenkomst met  Stichting Fort Pannerden en en de gemeente Lingewaard.

 

Intussen ontwikkelde de gemeente Lingewaard een restauratieplan.


      

 

           Krakers verdedigen "hun" Fort                                    Ontruiming Fort Pannerden                                 Het leger trekt ten strijde om de krakers het fort uit te krijgen



De beheerders, voormalige krakers, verlaten met een symbolische sleuteloverdracht op 14 november 2008 het fort.

Direct aansluitend aan het vertrek van de beheerders is de restauratie van Fort Pannerden gestart.

De restauratie is feestelijk afgesloten in september 2011.

 

Heden

 

Het fort is open voor publiek (met rondleidingen door vrijwilligers, een educatief programma,

mogelijkheden voor kinderfeestjes, trouwreportages, vergaderingen).

 

Het fort krijgt in de toekomst een bestemming als museum (Ballistisch Museum, Streekmuseum),

natuur-, informatie- en educatiecentrum, informatiepunt voor Rijkswaterstaat en toeristisch informatiepunt

met horeacagelegenheid, waaran de feestelijke opening in September 2015 wordt verwacht.

En ook zal het (waarschijnlijk in 2016)op de werelderfgoedlijst van UNESCO geplaatst worden

 

            

  

Het Fort  Pannerden anno nu en haar huidige (nog steeds strategische ) ligging